Kırgız Latın Alippesi

Emi, tuugandar, blogumdu kayradan üç tildüü kılıp açıp aldım jana mından arı ubakıt uruksaat bergiçe kırgız tildüü baraktarın kızıktuu makalalar menen tolturup turğanga araket kılam. Sizderdi da menin baraktarıma konokko kelip kırgızça sukbattardı koldop berüüŋördü ötünmökçümün.

Jana algaçkı makala katarı http://kyrgyzcha.com/page/кыргыз-латын-алиппеси barağında berilgen Kırgız Latın Alippesi jönündö öz blogumda da detalduurak tüşündürmö berip keteyin dedim.

Kırgız latın alippesi Jaŋaliftin negizinde avtor tarabınan iştetilip çıktı.

Bul alippeni oylonuşturup tüzüp jatkanda kırgız elin jalpı türk düynösünün madaniy, adabiy, ilimiy jana tehnikalık baalılıktarına jakındattıruu maksatı eŋ birinçi irette köŋülgö alıngan. 1920-1930-çu jıldarı Sovetter Soyuzunda jaşagan 66 ulut latın alippelerine ötkörülgön. Türk elderin alsak algaç tatar eli, kiyinçerek azeri, altay, başkır, kazak, kırgız, karakalpak, karaçay, türkmön, uygur, özbek, hakastar kabıl algan alippeleri izildenip çıgıp bir jağınan tarıhiy Jaŋalifke, ekinçi jağınan büğünkü kündö eŋ köp tarağan jana anı koldonup eŋ köp maalımat basılğan Uluu Atatürk özü kabıl alğan Türk alippesine jakın tutuuğa çeçim alınğan. Oşol ele kezde başka türk elderinde koldonğon ayrım tamgalar kırgız tilinin özgöçölüktörünö tuura kelbeğeni üçün, alippeni kırgız tiline eŋ ılayıktuu türdö tüzüü maksatı menen keebir ayırmalar payda bolğon.

Mustafa Kemal Atatürk 1928-çi jıldın 20-çı sentyabrında Kayseri' şaarında kalkka jaŋı Türk arıptarın üyrötüp jatat.

• Bir top türk elderinde [ʤ͡]-[ʒ], [ɡ]-[ɟ]-[ɣ], [k]-[kʲ] je [n]-[ŋ] tıbıştarı özünçö arıptar menen berilet. Misalı, J-C (Ж-Җ), G-Ğ (Г-Ғ), K-Q (К-Қ), N-Ŋ (Н-Ң). Birok kırgızçada birbirine okşoş, birbirine jakın ekı tıbış bir tamğa menen berilip kırgız tildüü koomçuluk buga könüp kalğan. Misalı, bügün koldonulğan kırgız kiril alippesinde joğoruda sanalğan birbirine jakın tıbıştar eköölüktörün jalğızça Н-Ң ğana bar. Kalğan uçurlarda kırgız tildüü insandar kaysıl uçurda ündüüsü je ünsüzü, katuusu je jumşağı kerek ekendiğin özünün içki logikası menen sezip turat jana baardık başka kırgızdarğa tüşünüktüü türdö jazabilet, jazılğandı tüşünüp okuyabilet. Oşonüçün, kırgızdar könüp kalğan tamğalardın sanın özgörtpöy başka türk elderinde jana Türkiyada koldonulğan alippenin keebir tamgaların çetke kakkanbız.

  Jogoruda irettelğen eköölüktördün ekinçi tamgalarınan kırgızdar üçün manilüü bolğon Ŋ tamgasın gana kaltırıp C, Ğ, Q çetke kagılgan. (Birok, ıstısna katarı avtor jumşak jana katuu G tıbıştarın ayrmasın berüü üçün eki tamganı teŋ koldonobermekçi.)

• Emneğe J-C (Ж-Җ) arasında J tandalıp Türkiyada koldonulğan C tamğası çetke kağıldı değen suroo tuulup jatsa anın tüşündürmösü mınday.

  Sovet dooru soŋuna erip, kıgız kalkı okuu, sooda, turmuş kuruu maksatında tışkı ölkölörğö sayakattay baştağandan beri anglisçe latın alippesi kırgızdar tarabınan abdan aktivdüü türdö koldonulup keldi. Kırgızdardın pasporttorunda ısımdarı anglisçe je fransuzça transliteratsiya menen jazılğan. Kırgız jaştarı İnternet baraktarındağı talkuularda bolobu, e-mail arkıluu jazışuularda bolobu anglisçe transliteratsiya koldonup keletışat, sotsiyaldık proyektterde attarın anglisçe jazıp kattalıp jatışat. Birtop kırgızdın atında je familiyasındağı Ж tıbışı latın J tamğası menen berilğen. Tajrıyba körsötködöy J-ğa könüp kalğan kırgız öz atı-jönün C menen jazuudan tartınıp karşılık körsötöt eken. Anan türk alippesindeği J tamgası da abdan seyrek koldonulat jana kırgız üçün Ж mene Җ bir tamga menen jazılıp kelip bir bolup kalğanı üçün J tamgası boş bolğonduktan Ж menen Җ tıbıştarı üçün J tamgasın koldonuuğa çeçim alınğan.

  Rasmiy türdö kabıl alınğan Uygur latın alippesinde da [d͡ʒ] tıbışı J, j arıptarı menen berilğen.

• Atatürktün alippesinde bolboğon jalğız Ŋ tamgası gana Ң tıbışın berüü üçün kirgizildi. Neğizi, bul tıbış dele kırgızçada J menen C (Ж-Җ), G menen Ğ (Г-Ғ), K menen Q (К-Қ) tek (bir) tamga menen kanday berilip kelse, oşondoy ele tek N menen berilse bolot ele. Kırgız, Ң tıbıştuu sözdördü kürğöndö özü ele tuura tüşünüp okup ketet ele. Birok al tıbış büğünkü kiril alippesinde özünçö tamga menen berilğeni üçün UNICODE kamsızdandırğan mol mümkünçülüktördü kolğo alıp kırgız latın alippesine da eŋ ıŋgayluu jana forması eŋ jakın, okşoş Ŋ tamğasın koşuunu çeçtik.

Kiril alippesindeği tamga iretine könüp kalğandarga atayın tömöndögü salıştırma jatıbalı berilmekçi.

* Е, Ё, Ц, Щ, Ю, Я tamgaları türk tilderinde jok jana koldonulbaşı kerek. Kiril alippesin koldonğon künü da al arıptar Йе, Йо, Тс, Шь, Йу, Йа dep jazılışı kerek ele, birok tilekke karşı sovet tilçileri köp jıldar boyunça tilibizğe ılayık bolboğon oşol tamğalardı koldontturup bizdi köndürüp salışkan.

Emi kırgızğa kuday buyrup keleçekte latın arıptarın koldonobaştasak, albette, al tamgalardı Ye, Yo, Ts, Ju, Ja digraftarı menen berebiz. Al emi Щ arıbı koldonulğan türkıy söz tabıyğatta jok, birok seyrek uçurlarda keebir orusça sözdördü kırgız latın alippesi menen bergibiz kelse Ş tamgasına apostrof je ç tamgasın koşup Ş' je Şç türündö jazsak bolot.